Literature & Music (Translations, Discussions, Sharing Music & Views)

This is the post excerpt.


Pu La Transformational Stories, Peston Kaka reposted blog to further refer to Siddharud Swamy referred by Peston Kaka .. Ashok Ranade interview of Pt Mansur .. 12 minutes play and you hear about the Swamy … 
Pu La ’s transformational stories: Cultural Symbiosis in his story Pestonji or Peston Kaka: 
When I shared my earlier blog on Pu La (Acharya P K Atre’s article on him in Maratha 1965) with one of my creative writer Marathi Playwright friend he didn’t seem to be pleased on my choice of writers : Prahlad Keshav Atre and Purushottam Lakshman Deshpande. <br>

The possible reason could be that these writers being pro establishment or that they were not vociferously supporting the class and caste annihilation through their writing. Their sensibilities were probably close to the middle class. 
My friend and host of others are surely still under the spell of Marx and his ideas of social transformation. Therefore, I have deliberately given the title to this blog as ‘Transformational Stories of Pu La’
However, in today’s post modern world in which we believe that technology is a great leveller it will be wrong to straight jacket writers in certain categories or classify them among the various sections in the society. 
Atre was the first playwright after Deval’s Sharada and Gadkari’s Sindhu who made the woman to leave the family in his play Gharabaher (घराबाहेर) 

Later M G Rangnekar adapted Ibsen’s Doll’s House in his Kulvadhu (कुलवधू) 

In our blindly following western critics and their theories we throw all old writers in the category of pro-establishment writers. This has two serious bad effects. The literature in which today’s young generation might take keen interest .. we are deliberately drawing them away from those classics. In our attempt to force them to toe our intellectual line we give them exposure only to so called anti establishment literature which is not read out of literature classes in which there is a miniscule minority of young reading public and they too read it for the sake of examinations. 
My friend’s anger on Pu La seems to be in this line. However, how can we forget his Phulrani? (ती फुलराणी) , the beautiful adaptation of My Fair Lady, which was an adaptation of Shaw’s Pygmalion. 

In the original play Shaw has shown the transformation of a slum girl who sells flowers into a princess by the means of her refined language and polished manners which she displays in a public gathering. 
Mastery on language transforms our personality. Our status in society changes irrespective of our family background. I as a student and teacher of English have experienced this in my career of 33 years. Students who took hard efforts at their B A English in a college in whatever small village in India in last few decades have been extremely successful in their career in big metros as teachers of English, advocates , corporate persons , bank officers etc. 
Now, when I see actual message of Shaw’s play transformed in reality like this how can I term him as old fashioned pro establishment writer,  pro empire writer and how can I force my students to uphold only modern playwrights because we have given them the label of 

anti-establishment? Does the so called modern sensibility mean that we should throw all that’s old into a dustbin?  
There is indeed a sound alternative to that. We must Re introduce our students and reading public to old classics but in a different transformational perspective.  Well , the whole discussion is diverted to the importance of these old writers and searching a new insight in their works.
The work under discussion here is a story by Pu La called Peston Kaka ( the English version would be Pestonji ) in which an Asst Foreman, who worked earlier under the British officers , is now retired from Railway and he is shown as having  extremely high knowledge and taste in classical music (Abdul Karim Khan),  religious compositions (Gopala karuna kyon nahi ave of Khansaheb , Tukaram’s  abhangas of Vishnupant Pagnis) , Hindu spirituality (Vivekananda, Siddharur Swami in Hubli … ……..


by the way this Siddharur Swami is referred by Ashok Ranade in his interview of Pt Mallikarjun Mansur… taken in 1960-70s for Doordarshan but available on You Tube …I don’t know how the name is spelt or pronounced .. Siddharur or Siddharood, another point I want to make here is that Pt Mansur ran away from home two times and his father anxiously brought him to this Swamy .. obviously a Lingayat Mathpati Swamy .. and Ranade tells us that this Swamy was a great supporter of music. He had blessed Pt Keshavrao Bhosale who is considered as a better natyageet exponent than Balgandharva or Master Dinanath Mangeshkar .. reference Vidyadhar Gokhale .. well my point is that can someone give me one name and of a Hindu Swami or a spiritual leader who blessed art and music and gave to the listening public such diamonds like Keshavrao and Mansur ? Now , the Karveer Peeth Shankaracharya Vidyanand Bharati was a Keertankar and is the son of a great Gwalior Gharana singer Keertankar Karhadkar Buva but his gayaki is lost in the heavily ritualistic nature of Hindu religion .. I’m sorry to say this but it’s a fact. I have heard this Karveer Shankaracharya ’s Keertan in my childhood and have been fortunate to chew the first ever areca nut .. or arica nut .. सुपारी to put it in simple terms from his nut cracker अडकित्ता sitting on his laps, so my observation is based on my own experience) , … 
Well, coming back to Peston Kaka .. He displays this knowledge in informal talk to the writer in a train journey. He is such a romantic and loving husband that he is still sensually tickled at the age of 78 when his wife pinches him. I think Pu La attacks the very pro-establishment middle class sensibility by portraying this character. Music, Literature , Spirituality is not the ‘jagir’ or monopoly of a certain caste or class. Whoever is exposed to good music, effective communication skills at an early age can easily share the elitist sensibility or can move with confidence among intellectuals, corporate persons and scholars. 
Pu La gets down at the next station and he shows the stark contrast between his own seemingly hypocrite ideas of being famous, having high taste and a scholar and Peston Kaka (actually under You Tube the pronunciation is written in Marathi as पेस्तन काका so I spelled it as Pestan earlier but my Parsee friend corrected it as Peston and I wrote this blog with corrections and additions) who has entered into the core of music and literature. 
The thing to be noted is that he is not a teacher , artiste or a professional… these type of middle class persons are popularly portrayed by writers or are popularly considered by general public as the owners of good taste in music , stage and literature. (Read this as : Marathi middle class , Puneites , Mumbaikars or all such people living in other towns but who take pride in displaying a lineage to these towns)  … 
Peston Kaka was born in Mumbai but he has settled in Hubli (actually Hubli , Dharwad are the towns which are again described by Punekars as small Punes but these towns gave great artistes like Pt Bhimsen Joshi , Vidushi Gangubai Hangal to Hindustani Classical Music and since Bhimsen chose Pune for certain autobiographical concerns in his life Punekars got the advantage to associate them to great Marathi middle class taste. Pt Kumar Gandharva from Athni and Pt Mallikarjun Mansur from the village with his surname .. these artistes hail from Karnataka)
Peston Kaka is from Mumbai and is settled in Hubli .. he refers to Ustad Abdul Karim Khan Saheb singing his famous bhajan in Bhairavi “ Gopala karuna kyon nahi aave .. गोपाला करूणा कयों नही आवे। .. in a concert in Hubli. Karim Khan Saheb lived in Miraj. He founded the Kirana Gharana. His disciple Rambhau Kundgolkar alias Pt Sawai Gandharva lived in Kundgol near Jamkhindi . Bhimsen , Firoze Dastur lived at Kundgol and learnt music from him. Gangubai used to travel from Dharvad to Kundgol and learnt from him. Though Bhimsen earned great status to Kirana Gharana by his extremely hard efforts , strong voice and terrific strength of his lungs (he was a wrestler earlier in his childhood) other two artistes were also of immense capacities. 
The referred composition गोपाला was sustained in the memory of the listening public primarily by another Parsee (like Peston Kaka , the topic of this blog) Pt Firoze Dastur. I will share another video of Pt Dastur on You Tube .. a DD Bangla program .. where he is seen presenting गोपाला and you can see Bhimsen and Pt Kanan on the first row among the audience. The point was that Pu La has deliberately portrayed this character of Peston Kaka who is beyond all popular criteria of music and culture loving middle class in Maharashtra. He is a Parser, a foreman, eats mutton openly , says ‘sala, sala ’ which is otherwise an abusive term but talks about Vivekanand , Siddharur Swamy, Shivanand as great divine souls. He considers Vishnupant Pagnis as the very Tukaram who lived among us. He insists Pu La to sing ‘Aadhi beej ekale , beej ankurale roap wadhle आधी बीज एकले , बीज अंकूरले , रोप वाढले .. the seed comes first , then the sapling grows from it .. the Abhang of Tukaram made famous by Vishnupant in the movie. Peston Kaka becomes the very Tukaram in that railway  compartment itself imagining Vishnupant who has entered in his mind and body at that moment. Such oneness with the divine through art and music is more valuable according to Pu La than all middle class hypocrite babble of how they love music and literature. This also applies to the whole class of people who talk of Pu La as their favourite writer. They have indeed not still understood the real message in Pu La ’s writings and his personality. Pu La’s great admiration for Peston Kaka is the indication of his strong belief in equality in society through art , music and literature. Therefore , I’m surprised by my friend Marathi playwright’s sarcastic question to me about the significance of Pu La as the choice of the writer in my blog. What happens after these Abhangas rendered by Pu La exclusively for Peston Kaka in that train journey is also important.  Pu La tells us that organisers of his speech , people who have come to greet him on the station greet him with ‘crest fallen stale flowered bouquet … what Pu La actually indicates here is the deep down hypocrisy and double standards of the middle class. They do everything just for its display value. Peston Kaka , however, openly orders non veg food in the compartment while Pu La eats home made tiffin …. there is fantastic ability of self ridicule in this writer. 
(I had stopped this discussion at 5.46 pm on 14-5-2017 and completed it in this Re-blog at 1.14 am 15-5-2017, posted edited blog under Pt Firoz Dastur Gopala, reposted now for reference to Siddharud Swamy blessing Keshavrao Bhosale and Pt Mallikarjun Mansur at 2.38 pm 15-5-2017 and edited this post earlier here on FB and this is the final version)

International Day of Girls 

“So much depends upon the red wheel barrow beside the white chickens” William Carlos Williams … “So much depends upon the right type of girls who will really break the shackles of male dominated system, daring to go against women .. mothers sisters who uphold that system … , else observing such days and even supporting girl child is of little or no use. I can say it with confidence that women are against women and men who are against evil customs that support male domination … for example greed for money and power .. these are typically male characteristics in tradition but women are seen to oppose man who might oppose a woman who is like a man as far as these characteristics are concerned. I am intellectually bold enough to say it openly in social media. Naive manner in which women are to be supported as a part of post modern manner of  sloganism must not be allowed 

Balgandharva and Goharbai .. the immortal love 

[08/10 6:17 pm] R Y Shinde: बालगंधर्वांची अखेर
14/15 वर्षांपूर्वी स्वत: पाहिलेली विलक्षण घटना! त्या दिवशी नेमका मी पुण्यात होती. दुपारची जेवणवेळ. मी नारायण गेटाजवळच्या माझ्या घरून पान खाण्यासाठी बाहेर आलो होतो. गेटजवळच्या पानाच्या दुकानाकडे वळणार इतक्यात माझ्या अगदी समोर चार-सहा फुटांच्या अंतरावर एक प्रेतयात्रा येताना दिसली. मी त्वरेने मागे धावलो. रस्त्याच्या कडेला उभे राहून बघू लागलो, तो त्या प्रेतयात्रेत मोजकीच माणसे सामील झालेली! चौघांनी प्रेताची ताटी खांद्यावर घेतलेली, एकजण पुढे विस्तव धरलेला आणि बाकीची शेलकीच माणसे भरधाव वेगात जात असलेली. ती जवळजवळ सर्वच माणसे परिचित चेहर्‍यांची. पुण्याच्या नाट्यक्षेत्रात प्रत्यही दिसत असलेली. नाट्यक्षेत्रातील सभा-संमेलनात माझे नेहमी जाणे-येणे असायचे. त्यावेळी तेथे दिसणारी प्रमुख माणसे त्या प्रेतयात्रेत दिसली. मी तशा स्थितीतही शेवटून जाणाऱ्या एका परिचितांना हळूच विचारून घेतले.
न थांबता त्यांनी कुजबुजत्या स्वरात सांगितले.. ‘अहो… गंधर्व… बालगंधर्व…’
बालगंधर्वाची प्रेतयात्रा अणि ती अवघ्या इतक्या थोड्या माणसांच्या उपस्थितीत!
बालगंधर्व…सौभद्र…स्वयंवर…मृच्छकटिक…एकच प्याला…जोहार मायबाप जोहार…अन्नदाते मायबाप हो..
हे सारे क्षणात डोळ्यांपुढे उभे राहिले. पान खाण्याची इच्छा पार मावळून गेली.
ओंकारेश्वराच्या समोरील नदीच्या किनाऱ्यावरल्या बंदिस्त आवारात प्रेत खाली ठेवण्यात आले. कुणीतरी त्वरेने पुढे झाले. लाकडे रचण्यात आली. प्रेत नदीच्या पाण्यात भिजवून आणले. प्रेताचा गोरापान चेहरा तशा अचेतन अवस्थेतही देखणा दिसत होत. प्रेत ठेवल्यावर सरणाच्या फटी सगळीकडून बंद करण्यात आल्या. मडके धरून आणणार्‍याने अग्नीचे चार निखारे सरणावर टाकले. दुसर्‍या बाजूने रॉकेल ओतण्यात आले. कुणीतरी काडी ओढून ती सरणावर टाकली. आग भडकली. पाहता पाहता आगीच्या ज्वाळा गगनाला भिडल्या. आतून तडतड असे आवाज येऊ लागले. पाहता पाहता जळून गेलेली धगधगती लाकडे चोहीकडून राखेच्या स्वरूपात खाली गळून पडू लागली. एक भलामोठा आवाज झाला. त्यावर कुणीतरी उदासपणे म्हणाले, ‘संपलं! चला आता.’
घरी आलो. चार वाजून गेले होते…बालगंधर्वांची प्रेतयात्रा अशा घाईगडबडीने व पुण्यासारख्या त्यांच्या कर्मभूमीत गाजावाजा न करता गुपचूपपणे का उरकून घेण्यात आली?
त्याचे कारण दुसरेतिसरे काही नसून स्वत: बालगंधर्व नारायणराव राजहंस यांचा लहरीपणा आणि त्यातून उद्भवलेले त्यांचे दुर्दैव हेच आहे!
गोहरबाईसारख्या एका रूपवती नटीशी त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात विवाह केला व तिच्या पायावर तन-मन-धन सर्वस्व वाहून टाकले. तिच्यासाठी नारायणरावांनी मुसलमान धर्म स्वीकारला. मुंबईला माहीम भागातील तिच्या वसतिस्थानात नारायणराव राजीखुषीने राहायला गेले. गोहरबाईने महाराष्ट्राच्या या लाडक्या गंधर्वाला जवळ केले त्यावेळी वास्तविक पाहता या गंधर्वाची सारी पिसे गळून गेलेली होती. त्याची गंधर्व नाटक मंडळी कधीच भूतकाळात जमा झाली होती. सारी नटमंडळी त्याला सोडून आपापल्या वाटेने उडून गेली होती. उरला होता तो एक म्हातारा-पिसे गळालेला राजहंस!
कुणीही केली नसती अशी सेवा या गोहरबाई नावाच्या वेश्येने केली. त्याचे लुळेपण तिने भक्तिभावाने जोपासले. कसल्याही सुखाची अपेक्षा न करता! कारण एकच… त्याच्या गळ्यावरील तिचे भक्तियुक्त प्रेम. जे प्रेम राधेने कृष्णावर केले… अहिल्येने रामावर केले… ते प्रेम गोहरने या सुरेल राजहंसावर केले. त्याला त्याच्या अखेरच्या लुळ्यापांगळ्या अवस्थेत सांभाळले. मायेची पाखर दिली आणि स्वत: ही मुसलमान साध्वी अगोदर

अहेवपणाचे लेणे कपाळावर मिरवत दिक्कालापलीकडे निघून गेली. उरला तो आणखीनच

विदीर्ण झालेला राजहंस. त्यावेळी त्याच्या रसिकजनांनी व भगतगणांनी त्याच्याकडे पाठ फिरवली होती. त्याने गोहरबाईसारख्या एका मुसलमान बाईचा घरोबा स्वीकारला. त्यासंबंधी टीकेची हत्यारे त्याच्यावर परजीत पुण्याचे सर्व नाटकी सज्जन त्याला विसरून जाण्याच्या तयारीत होते.
असा हा एकेकाळचा नटसम्राट बालगंधर्व…
मुसलमान झालेला. आपल्या पूर्वीच्या साऱ्या प्रेमिकांना

अव्हेरून त्याने आपण होऊन माहीमचा रस्ता धरलेला होता. अर्थांतर तर झालेच होते, धर्मांतरही झाले! त्यानंतर पहिले काही दिवस, अंगात त्राण होते तोपर्यंत गावोगावच्या जुन्या भगतगणांना बोलावून त्यांच्याकडून सत्कार करवून घ्यायचे, थैल्या घ्यायच्या. एका हाताने घ्यायच्या व दुसऱ्या हाताने देणेकऱ्याच्या स्वाधीन करायच्या असलेही उद्योग या राजहंसाने केले.
एक प्रसंग मी प्रत्यक्ष पाहिलेला आहे. सोलापूरचा. याच सोलापूरने पूर्वी बालगंधर्वांना भरभरून लोकप्रियता दिली.
पैशांच्या राशी त्यांच्या पावलावर ओतल्या. मेकॉनकी थिएटर म्हणजे बालगंधर्वांचे जणू माहेर! तिथं नाटक करताना जणू इंद्रपुरीत नाटक करतो असे वाटते असं बालगंधर्व नेहमीच म्हणायचे. पण आयुष्याच्या शेवटच्या प्रहरी जुन्या गिरणीच्या पाठीमागे बांधलेल्या तमाशाच्या थिएटरात या राजहंसाला कबुतराच्या खुराड्यात राहिल्याप्रमाणे रहावे लागले.
नाटके लावता येत नव्हती. पण सोलापूरचे वेडे भक्त रुंजी घालायला तयारच होते. एका भोळ्याभाबड्या बाईने पुढाकार घेऊन गंधर्वाला थैली देण्याचा घाट घातला. तिच्या एकटीच्या पायपिटीने हजार अकराशेची रास जमा झाली. त्याच तमाशाच्या थिएटरात थैली अर्पण करण्याचा समारंभ झाला. राजहंसाला दोन माणसांनी उचलून रंगमंचावरील खुर्चीत आणून बसवले. भाषणे झाली. उजवीकडच्या विंगेत एक परिचित चेहऱ्याचा व्यापारी आशाळभूत मुद्रेने चुळबूळ करीत उभा दिसला. थैली अर्पण करण्यात आली… तो चुळबुळ्या व्यापारी चक्क रंगमंचावर येऊन थैली घेऊन गेला…!
गंधर्वाचे भाषण सुरू झाले. ‘अन्नदाते! मायबाप हो! तुम्हीच मला मोठे केलेत. तुम्हीच मला जगवा… तुमच्या उष्ट्याचा मी लाचार.’
असे अनेक थैली समारंभ सोलापूरपासून जळगाव भुसावळपर्यंत. चौकोनी कोडी असतात त्याप्रमाणे उभी आडवी तिरपी कशीही बेरीज केली तरी उत्तर येईल शून्य! गंधर्वांना मिळालेल्या अनेक थैल्यांची बेरीज होती शून्य! जमेला होते ते एक गोहरबाईचे नितांत प्रेम. तिने आपल्या ‘गळ्याचा’ व्यवसाय सोडून पतीची वार्धक्यातली सेवा करण्याचा पतिव्रताधर्म स्वीकारला.
परंतु बिचारीचे नशीब खोटे! ती तरी त्याला काय करणार? बालगंधर्वाभोवती त्यांच्या चलतीच्या काळात रुंजी घालणारे कपोतपक्षी त्याच्याजवळून उडून गेले व साऱ्या महाराष्ट्रात गोहरबाईने गंधर्वाचा सत्यानाश केला अशी हाकाटी करीत राहिले.
वास्तविक पाहता, सत्यानाश तिने करून घेतला होता तो स्वत:च्या कलाजीवनाचा मृच्छकटिकातल्या वसंतसेनेची तिने केलेली एक भूमिका मी पाहिली होती. ‘माडीवरी चल ग सये’ हे गाणे ती अशा ढंगात म्हणायची की त्याचे वर्णन करणे मुष्किल आहे.
ज्या काळात मराठी रंगभूमीवर अद्यापही पुरुष नट स्त्रीभूमिका करायचे व त्यांचे ‘कसेही’ दिसणे प्रेक्षक गोड करून घ्यायचे त्या काळात मराठी रंगभूमीवर गोहर नावाच्या गोड गळ्याच्या व भावपूर्ण डोळ्यांच्या एका जातिवंत नटीने गाननृत्यही करून एक आगळा साक्षात्कार घडविला होता तो काळ दृष्टीसमोर आणा म्हणजे माझ्या म्हणण्याची सत्यता पटेल. त्या काळात ज्योत्स्ना भोळे अद्याप चमकायच्या होत्या. हिराबाई बडोदेकर एखाद्या नाटकात काम करायच्या. परंतु हिराबाई म्हणजे केवळ श्रुतिमाधुर्य. त्यांचे गाणे ऐकावे ते डोळे मिटून!
हिराबाईंच्या गानमाधुर्याबद्दल आणि त्यांच्या सालस स्वभावाबद्दल संपूर्णपणे आदर बाळगून मला असे बिनदिक्कत म्हणावेसे वाटते की हिराबाई या गायिका आहेत, नटी नाहीत. मराठी रंगभूमीवरील पहिली अभिनयकुशल आणि नृत्यगानकुशल अशी स्त्री म्हणजे गोहरच होय!
जातिधर्माच्या अभिमानापलीकडे न जाणाऱ्या आपल्या मध्यमवर्गीय नाट्य

समीक्षकांनी आजपर्यंत गोहरला न्याय दिलाच नाही असे खेदाने म्हणावे लागते. नारायणराव राजहंसानी तिच्यातले नाट्यगुण जाणले होते आणि त्यामुळेच ते तिच्याशी एकरूप झाले.
दोन जातिवंत कलावंतांचे हे त्यांच्या जीवनाच्या उत्तर काळातले मीलन गंधर्वांच्या हिंदू चाहत्यांना रुचणारे नव्हते. पृथ्वीच्या पोटातून निघणारे सुवर्ण किंवा लोह हे केवळ आपल्याच उपभोगासाठी आहे असे मानून त्याचे कोडकौतुक करणार्‍या मानवजातीप्रमाणेच गंधर्व हे फक्त आमचेच आहेत, आमच्यासाठी आहेत असा भ्रामक समज त्यांच्या अवतीभवती वावरणाऱ्या हिंदू रसिकांनी करून घेतला होता. पृथ्वीच्या गर्भात लोहभस्म आणि सुवर्णभस्म जे दडलेले असते त्यामुळे जमिनीचा कस वाढत असतो व पृथ्वीच्या अंतर्भागात होणारे प्रचंड उत्पात त्यामुळे टळत असतात.
सोने किंवा लोखंड हे माणसांसाठी निर्माण करून दिलेले पदार्थ नाहीत. माणसाने आपली बुद्धी वापरून ते स्वत:च्या वैभवासाठी व उन्नतीसाठी वापरले ही गोष्ट वेगळी! त्याचप्रमाणे नारायणराव बालगंधर्व यांचे दैवी गायन हे काही फक्त चार हिंदू रसिकांपुरतेच नव्हते. त्यांच्या आवाजात जी आर्तता होती ती साऱ्या मानवजातीकरता होती. परधर्मातील गोहर उगीच नाही त्या आर्ततेवर भुलून स्वत:चे सर्वस्व राजहंसाच्या पायावर वाहायला तयार झाली!
तिचे व बालगंधर्वांचे मीलन हिंदू रसिकांना न रुचल्याने त्यांच्यावर जी हीन पातळीवरील टीका व निंदानालस्ती झाली त्यामुळे ती गोहर नावाची ‘अस्मानी परी’ मनोमन कष्टी असे. ती कुरूप होती, हिडीस होती, चेटकीण होती असे नाना प्रकारचे आरोप तिच्यावर गंधर्वांचे संगतीत काही काळ राहिल्याचे भूषण मिरविणारे अद्याप करीत असतात. गंधर्वांच्या नाट्यकंपनीत पोट फुटेपर्यंत खाल्लेली पंचपक्वान्ने अद्यापही या तथाकथित गंधर्वभक्ताच्या अंगावर उठून बाहेर येत आहेत. गंधर्व कंपनीत म्हणे, ‘काळी साळ’ नावाचा सुवासिक तांदूळ आणि शुभ्र लोणकढे तूप खायला मिळायचे! ती काळी साळी आणि तुपाची लोणकढी आता चेहऱ्यावर येऊन बसली आहे व रात्री-अपरात्री अश्‍वत्थाम्यासारखी भ्रमंती करायला लावीत आहे. गोहरला चेटकीण म्हणणारे हे महाभाग कदाचित गोहरच्या तारुण्यात तिचा उपभोग घ्यायलाही गेले असतील व नकार घेऊन परत आले असतील, कुणी सांगावे? कारण बालगंधर्वांची नि तिची प्रेमभेट होण्यापूर्वी ती जर विजापूरची कलावंतीणच होती!
ते काहीही असो. मला मात्र राहून राहून एका गोष्टीची रुखरुख वाटते ती म्हणजे गोहरच्या आणि गंधर्वांच्या शरीरसंबंधातून एखादा अंकुर निर्माण झाला असता तर तो गायनाची पताका

दिगंत घेऊन जाणारा झाला असता! दोन अस्सल कलावंतांच्या मीलनातून परमेश्वराने का नाही तिसरा जीव निर्माण केला?
या रुखरुखीबरोबर पुण्याच्या जहांगीर नर्सिंग होममध्ये अखेरचे क्षण मोजीत पडलेला गंधर्वांचा म्लान चेहरा माझ्या डोळ्यांसमोर येत आहे. गंधर्व अत्यवस्थ… अशी सिंगल बातमी ‘सकाळ’च्या कोपऱ्यात आली होती ती वाचून मी आणि माझा एक मित्र वसंत जोशी दुपारचे जहांगीर नर्सिंग होममध्ये गेलो होतो. एका खोलीत स्वच्छ पांढऱ्या चादरीवर अर्ध्या चड्डीतला गंधर्वांचा गोरापान कमनीय देह पडला होता. जवळपास कुणीही नव्हते. फक्त एक बगळ्याच्या रंगाच्या पोषाखातली परिचारिका डोळ्यांतली कबुतरे उडवीत उभी होती. त्या क्षणी माझ्या मनात आलेली कल्पना अद्याप मी विसरू शकत नाही. परी गेली नि परिचारिका उरली. ही ती कल्पना!
आणि प्रारंभी वर्णन केलेली ती सहा माणसांची भेसूर स्मशानयात्रा आठवली की आजही अंगावर शहारे येतात.
आयुष्यभर ज्याने कला, नाट्य वैभव, मित्रपरिवार याशिवाय दुसरे काही नाही केले त्याच्या अंत्ययात्रेला एखादाही श्रीमंत उल्लू रसिक नव्हता! गंधर्वांशी आज मैत्री सांगणारा एखादाही मित्र नव्हता.
होते ते एका हौशी नाट्यसंस्थेचे पदाधिकारी आणि माझ्यासारखा एक कलंदर!
कलाकाराची अंत्ययात्रा अशीच असायची असा विधिलिखित संकेतच असतो की काय कुणास ठाऊक! मानवजातीला तृप्त करणाऱ्याला मात्र अखेरीस ‘प्यासा’ रहावे लागते.
एक शापित गंधर्व आणि एक शापित अप्सरा यांचे हाल आणि दैना आम्ही पाहिली. गंधर्वांचे भाग्य थोर! त्याच्यावर पुस्तके लिहिली जात आहेत.
पण अप्सरेचा मानवी अवतार तिच्या अखेरच्या श्‍वासाबरोबरच संपला…
लेखक: वसंत शा. वैद्य
विचित्रविश्व   –  जुलै १९८५

[08/10 6:21 pm] R Y Shinde: I really wonder from where my friend got this post which made me totally restless !! It will deprive you too from long held sweet impression about Marathi middle class treatment of culture and culture icons …  this is  shocking exploding article!  Subodh Bhave’s Balgandharva is no where close to this reality … 🙏🏼🙏🏼🙏🏼🙏🏼My friend ‘s comment : “Forwarded as received”

Watch “Ashi Pakhare Yeti- Sudhir Phadke, Bhavgeet” on YouTube and Nightingale and the Rose:  Oscar Wilde 

Marathi Bhavgeet and its western literary counterparts

Dear Friends,

While listening to this famous lyrical song (भावगीत)  , a bhavgeet of eminent Marathi poet who primarily made lyrical songs as famous genre in Marathi culture,  I heard lines:

फुलूनि येता फूल बोललेे,

मी मरणावर ह्रदय तोलले,

नव्हते अंतर परी निरंतर,

गंधित झाली नाती … अशी पाखरे येती

आणिक स्म्रृती ठेवुनी जाती ..

(When the flower blossomed, these were the words it uttered “I measured heart against death ” )

Long long ago I taught the story of Oscar Wilde ‘Nightingale and the Rose’ to my BA III Compulsory English students.  We enjoyed,  we wept,  we adored Wilde on his most poetic manner in which he upheld art and music in this story .. this went on for at least a month. Can you imagine a single story taught and learnt in English class for a month in these days?  Or in any days?  Its difficult. Another story of Tagore ‘Wrong man in workers’ Paradise ‘ also went for month. Nightingale who sacrificed her life when thorn of a newly born red rose in severe winter pierced her heart,  when she was singing about the birth of passion in human heart. The boy who was promised by a Professor’s  Daughter that she will dance with him in a summer ball threw the rose in a gutter and the wheel barrow crushed it in the morning. A nearby prince had silver buckles on his sandle and wealth was much more precious for her than the red rose for which she had fancied the earlier day. The story has been carved on our hearts. Mine and of my students. They talk about it even after three decades. Well,  the point was that when Padgaonkar wrote that the flower said it balanced or measured itself against death when it blossomed he must have had this story in his heart. How these images resonate with each other so well!

I prescribed Wilde once again at compulsory English of B A III once I got the chance as the member of the board. Now I have his another equally moving story Happy Prince. In this story the girl who comes dancing in the balcony while the swallow is taking the sapphire eye of the happy prince statue to the quilt maker old woman whose boy is running high fever and her embroidered frock will be worn by that girl. She had no money to serve medicine to the ailing boy.  The girl comes to balcony. Her lover is excited to see the starry night. He wants her to join his excitement. Her response is that the lady is taking too long time for delivery of her embroidered dress and she expresses her disgust. She has no compassion for the misery of the poor woman. She is just like the Professor ‘s  Daughter.

The world has no place for those who are sensitive, those who find pleasure in pain in artistic creations, those who cry with the Nightingale or the Happy Prince. Wilde has discretely criticised not only the rich but also the high academics in the universities because of whom such scornful insensitivity becomes the part of social establishment. Wilde himself suffered a lot in the hands of hid teachers in Cambridge for his flamboyant mannerisms and atheistic thoughts.

The generation of Padgaonkar  was nourished so well on writers like Wilde and Tagore. So were we. So some students even now in this fast age of media and communication,  are being nurtured … may be,  a day will be there in world when people will have heart to understand the sacrifice of the Nightingale and the Happy Prince.

Dr R Y Shinde

Third day of Vijayadashmi,

Gandhi  Birth Anniversary

2nd Oct,  2017

Watch “TM Krishna & The Jogappas: Part Two” विद्वान टी एम् कृष्णा यांचे अभिजात व यल्लम्मा जोगतिणींच्या पारंपरिक संगीताबरोबर चे अफलातून फ्यूजन 

This is the link of jugalbandi presentation of Vidvaan  T M Krishna,  a Carnatic Musician with Jogappas or Jogtinis  of Goddess Yallamma of Saundatti .. a never before seen,  never imagined fusion of street music … at the same time,  a demonstration of the concept much marked in the name of Pt  Kumar  Gandharva  that our music has its origin not in Mughal culture but in our own culture of common man ‘s quest for music as the source of joy and happiness. … as I was saying,  this demonstration of Vidvaan T M Krishna goes much ahead of Pt Kumarji  (if I may dare say so and I want all music connoisseurs,  especially in Pune to oppose me)  and shows that common bhajan  singers on the streets of India, like these quite neglected destitute trans gender Jogappas in Karnataka and Maharashtra (limited to border area .. Kolhapur,  Sangli,  Miraj,  Solapur)  who are offered as life time slaves .. in the name of Goddess Yallamma  who is located in Saundatti and has a branch in Kolhapur … (please correct me whereever necessary)  .. these Jogappas  have sustained the music which must have evolved into elitist Carnatic music. 

Its only after my friend Bhavik Mankad (Ahmedabad) .. who is the youngest living legend .. the part of the grand lineage of Pt Gajananrao  Joshi (whose Brandish in Raga  Hamir ‘Chameli champa ‘ is surely copied by Pt Kumar in his Baithak  series … ) of Aundh,  Satara .. when he connects me to Vidvaan Krishna … its only then that I might be able to say many more things about this wonderful presentation. 

What I love most is my own childhood memories from Kolhapur when I used to walk on all roads in that culturally rich and splendid city .. walk behind these Jogtini’s music .. when I did not have any type of orientation to classical music except my Baba ‘s  love of Natyasangeet,  Saigal and Vidushi  Gangubai ‘s heart rending Mata  Bhavani … when I was just trying to imbibe music whatever I heard in bhajans  in every corner of Kolhapur and was mesmerised by these Jogtinis particular percussion instrument in which there is a string at the centre …. 

I never imagined I’m all these listening 40 years that one day some eminent artiste will show me the link between that music and classical music. I enjoyed and realised it today on Ganesh Chaturthi when all brouhaha about installing this God of Wisdom is loud around but not a single attempt in really acquiring knowledge is seen around … this has made me extremely excited. Due to some unexpressible reason I cannot keep continuity in writing my blogs .. but tonight’s T M Krishna  and my dear Bhavik made my Ganesh Chaturthi very very special.  
Following are comments addressed to Bhavikji on Facebook. I shall continue the same blog after getting connected to Vidvaan Krishna … through Bhavikji 

Bhavik Mankad ji I saw you behind TM Krishna,  the Carnatic Vidvaan,  in First Edition,  Solidarity Foundation presentation … unique … the first of its kind … mind it,  none,  I dare say not even Pt Kumarji (who hailed from that part of Karnataka from where these Jogappa—s (or Jogtinis in Marathi) hail or are connected … none of the Marathi  artistes,  not even great Pt  Abhisheki ji had this type of approach of confluence of traditional folk music in Mh K border and classical) 

Please help me to connect with that Vidvaan Mr Krishna  … I cant forget your wonder on your face .. vismay ..at high pitch of that Jogappa  … we Maharashtrians ourselves are rarely aware of this connection between long lost street music and elitite classical … I pay my tribute to all those who brought this concept into reality … I remembered as a child in Kolhapur I used to get mesmerised by these Jogtins singing Yallamma  songs … I will copy both these comments addressed to you,  Bhavik Mankad ji and make a new post as my update … will later write a blog … link it here,  once I’m connected to Vidvaan  Krishna , I will post link of that You Tube here along with these comments addressed to you  …my Ganesh  worship is complete by listening and watching this clip … thanks a lot dear  
: Dr R Y Shinde,  Translator,  Culture Critic,  Head,  Eng Lit,  Wai 25-8-17 Ganesh Chaturthi

Vidushi Basavi Mukherji sings ‘Prabhu Mere Avagun’ of Bhakt Surdaas, Milton’s Paradise Never Lost 

Video shared on Facebook,  my comment in Marathi,  English Translation,  the original Video sent by Her Grace sharing here on WordPress in a separate blog. Now blog readers can enjoy the Video:

विदुषी पंडिता बासवि मुखर्जी ताई ,

‘प्रभू मेरे अवगुण चित ना धरो’ , हे भक्त सूरदासांचे भजन आपण ज्या तन्मयतेने आणि साक्षात्कारी स्वरूपात गायले आहे, त्याच्याशी खचितच कोणी स्पर्धा करू शकेल!
कोणी धजावणार नाही. माझे महत्भाग्य की हा साक्षात्कारी व्हिडियो आपण माझ्याशी शेयर केलात. फेसबुकवरील आपल्या पोस्टमधे सूरदासांचे भजन आपण गाण्यासाठी निवडले याचे कारण सांगताना आपण स्वामी विवेकानंदांच्या जीवनातला एक प्रसंग सांगितला आहे तो असा:  

“मीरतच्या राजाला दरबारात भेटण्यासाठी विवेकानंद गेले असता एका गणिकेने विवेकानंदांना भेटू देण्याची विनंती केली (पण) राजाने परवानगी नाकारली तेव्हा व्यथित होऊन साश्रु नयनांनी, आर्ततेने तिने हे सूरदासांचे भजन गायले. ते ऐकताच पुढे गेलेला राजा मागे फिरला आणि तिच्या मागणीची उपेक्षा करून दुर्लक्ष केल्याबद्दल त्याने तिची माफी मागितली.

त्यानंतर तिची विवेकानंदांशी भेट झाली. विवेकानंदांनीच एका भाषणात हा प्रसंग सांगितला आहे.”

आपण पुढे हे सांगितले आहे की हे भजन आपण राग सोहिनी आणि ललित मधील काही सूर घेऊन रचले आहे.

जीवनातल्या कसल्याही संकटकाळात आपले हे भजन जो/जी कोणी ऐकेल तो/ ती  त्या संकटांना तुच्छ समजेल व स्वर्गीय सुरांत रममाण तर होईलच पण या गाण्यातून त्याला/तिला मुक्तीच्या काही दिव्य क्षणांची अनुभूती आल्याशिवाय राहणार नाही.

डाॅ सिन्हा सरांना पुणे विद्यापीठात एम ए करत असताना मी विचारले होते की अंध सूरदास हा नंतर अंध झालेल्या इंग्रजी महाकवी जाॅन मिल्टन पेक्षा महान नाही का, तर त्यांनी मला समाधानकारक उत्तर न देता गप्प केले होते.

अंतर्गत मूल्यमापनाचे गुण त्यांच्या हातात असल्याने, भीतीने आम्ही विद्यार्थी आमच्या शिक्षकांना जास्त बोलत नसू.
तो काळ तसा वसाहतवादी प्रभावाचाच होता. कलकत्त्याची सुप्रिया मलिक नावाची माझी वर्गमैत्रीण,  पुणे शहर हे कलकत्त्यापेक्षा जास्त इंग्रजाळलेले वाटले म्हणूनच ती इथे एम ए साठी आली असावी असे वाटते.

नंतर आता साहित्यात अामूलाग्र बदल झाले. एडवर्ड  सैदचा पौर्वात्यवाद ते डाॅ नेमाडे व डाॅ देवींचा देशीवाद असे वाद आले, भारतीय , प्रादेशिक साहित्याला महत्त्व प्राप्त झाले. (माझे विद्यार्थी  Anil S Awad यांनी लिहिलेल्या लेखांपैकी  Indian Diaspora हा लेख वाचा).
आता डाॅ सिन्हांना ३४ वर्षांनी पुन्हा भेटून तुमचा सूरदास ऐकवावा आणि विचारावे , मिल्टन च्या ‘पॅरडाइज लाॅस्ट’ मुळे अशी उन्नयनी अवस्था होईल काय, भारतीय मन हे वेगळ्या पद्धतीने प्रतिसाद देत नाही काय ?

क्रिस्ट्यन माणसाला मिल्टन जसा भावेल तसाच सूरदास देखील भावेल पण संगीत व साहित्याच्या जगातील कोणत्याही प्रामाणिक रसिकाला तुमचा सूरदास वेड लावेल. या मुद्दाम मराठीत लिहिलेल्या प्रतिक्रियेचे इंग्रजी भाषांतर इथे प्रसिद्ध करतच आहे. पण मराठीत लिहिण्याचे कारण मराठी संस्कृतीचे अभेद्य लेणे असलेल्या, कोल्हापूरच्या पं मानेंच्या शिष्या असलेल्या, किराणा घराण्याच्या खऱ्या वारस असलेल्या विदुषी महापंडिता प्रभा अत्रेजींच्या आपण शिष्योत्तम आहात व त्यामुळे माझी ही प्रतिक्रिया आपण त्यांच्या निदर्शनास आणून द्यावी ही कळकळीची विनंती.

तथापि आपल्या ध्वनिचित्रफितीस माझ्या ब्लाॅगवर प्रसिद्ध करून हीच प्रतिक्रिया तिथे फेसबुकवर इंग्रजी अनुवादासहित मी प्रसिद्ध करेन.

माझ्या Cyber Literature International Online Journal च्या Select Critical Essays च्या Anthology वर आपले मुखपृष्ठ आहे याचा मला सार्थ अभिमान आहे. हे आपले माझ्यावर मोठेच उपकार आहेत.

असेच स्वर्गीय सूर आम्हाला ऐकवून Paradise never ‘Lost’ but, yet ‘ Regained’ ची अनुभूती देत राहा. :

डाॅ राजेंद्रप्रसाद शिंदे, सहयोगी प्राध्यापक,
इंग्रजी विभाग प्रमुख, किसन वीर महाविद्यालय, वाई , महाराष्ट्र 

१४-७-१७, ,,२१-७-१७ 

(शुद्धलेखन दुरुस्ती,  संपादनामधे अमूल्य साहाय्य केल्याबद्दल राधिका कुलकर्णी,  पुणे यांचे मन:पूर्वक आभार)

English Translation :

Vidushi Basavitai tells on Facebook why she chose to sing the Surdas Bhajan:

“Sharing a Soordas Bhajan made famous by an incident in Swami Vivekananda’s life when at a public meeting at the king of Merut’s court a courtesan who on being denied the opportunity to meet him tearfully sang this stopping him in his tracks and making him return and apologise to her for his oversight and neglect. I have set it basicaly to the extremely evocative raga Sohini with touches of Lalit and others.”


Dear Vidushi Pandita Basavi Tai,

Watched and heard your recent shared video on Facebook of the eternal Bhajan, the song of praise prayer and devotion of great Saint Bhakta Surdaas (who was born blind ) ‘Prabhu moray avagun chit na dharo’ . Extremely rarely has anyone else sung the Bhajan with such a profound integration with the extreme sense of devotion, and also with a strong realisation of spiritual revelation as you have. Very few can compete with you in this.

It’s extremely rare piece of luck in my life that you have shared this video with me. Anyone in any type of crisis in life , if he listens to this Bhajan sung by you will consider the crisis as a trifle passing phase in his life, he will enter into the paradise (allusion intended to Paradise Lost of John Milton) of immortal notes. He will experience a momentary sense of redemption (‘Mukti’ : freedom from mortal life … possible future life in supposed heaven)

While doing M A in Pune University I asked my teacher Prof Sinha ( he was teaching Paradise Lost of John Milton ) what he thought about the greatness of Surdaas who was born blind while Milton went blind at a later stage. He silenced me under the awe of being a teacher … we always respect our teachers, despite many other things. We had the sword of internal marks too, hanging on our neck.

That was a period when we were under colonial influence. English Departments in India were the safe haven for such attitude. A classmate called Supriya Mallick probably came to Pune because she considered , like many other students  considered Pune in general (especially new Pune on the a bank of the river Mutha .. D G , Prabhat Rd & Camp ) and University English Department of those days in particular as anglicized in a positive sense.

In recent times Dr Edward Said’s orientalism and Dr Nemade as well as Dr Ganesh Devi ‘s Nativism brought about a sea change in literary studies. Regional sensibility acquired significance in Subaltern studies. Readers should refer to the recent post on Indian Diaspora of my student Anil Awad in this regard. In the retrospective light of my dialogue with Prof Sinha and in the spiritually enlightened state of mind after watching and Basavitai’s Surdaas I wish I can meet my Professor once again and play this video to him and ask him what did he think on the comparison of Surdaas and Milton now. I will ask him whether the spiritual enlightenment after listening to Tai ‘s Surdaas can be replicated in reading Paradise Lost.

A Christian listener/ reader will be as much influenced by Surdaas as by Milton but any sensitive and honest listener and reader worldwide will be carried away by the sense of deep devotion and strong appeal to God in this Bhajan of Surdaas rendered by Basavitai. I have deliberately written the post in Marathi (and then translated here into English ) because Vidushi Basavitai is the disciple of Vidushi and Mahapandita Prabha Atreji, a truly authentic’ Kirana Gharana Vocal Artiste .. a Marathi person … (I appeal to Tai to bring this post to her notice)

It’s quite apt that I’m proud to have Tai’s spiritually and aesthetically inspiring portrait as the cover page of the book of anthology of critical essays published in Cyber Literature International Online Journal (Chief Editor Dr C L Khatri ) .

I pray to Tai to keep on taking us on similar spiritual and heavenly rides by her immortal music and help us to ‘Re-gain’ the ‘Paradise’ which has never been ‘Lost’ for us Indians.

(Tai has spelt Soordas …please note) 

Dr Rajendraprasad Shinde,
Associate Professor,
Head, Department of English,
Kisan Veer Mahavidyalaya, Wai (Maharashtra)

17-7-17 , 11.50 pm, again at 7.30 pm  

(Blogwriter is grateful to

Radhika Kulkarni, Pune for her diligent and careful editing with all significant corrections in Marathi .. )


**(originally written on 14-7-17 but publishing the edited version, republishing on 21-7-17 … after all minute and extremely important corrections in Marathi post … Corrections by my M A classmate and a close friend ..name mentioned above … I’m awfully thankful to her ..though she will not approve of this formality)

Deepika and Swarangi

Pandit Ram Marathe .. a great exponent of classical and Natyasangeet … on stage and in concerts … I’m extremely happy I’m associated  to this doyen of Indian Classical Vocal through his grand daughter Swarangi who appreciated my blog on Surdaas … the successor to this great artiste and her friend Dipika are associated to my writings through my student Pratibha ..Amita Bhagwat .. her whatssapp message:

“Two of my singer students.Deepika Bhide/Bhagwat and Swarangi Marathe/ Kale…Swarangi is granddaughter of Late Pt.Ram Marathe.I will send them also the link of your blog!”
Thanks Pratibha,  Dipika and Swarangi


7 pm

आपण दोघं पुन्हा भेटू, तर ? ….translation of Lord Byron’s ‘When We Two Parted’

When We Two Parted : 

Lord Byron 

When we two parted

In silence and tears,

Half broken-hearted

To sever for years,

Pale grew thy cheek and cold,

Colder thy kiss;

Truly that hour foretold

Sorrow to this.

The dew of the morning

Sunk chill on my brow–

It felt like the warning

Of what I feel now.

Thy vows are all broken,

And light is thy fame;

I hear thy name spoken,

And share in its shame.

They name thee before me,

A knell to mine ear;

A shudder comes o’er me–

Why wert thou so dear?

They know not I knew thee,

Who knew thee too well–

Long, long shall I rue thee,

Too deeply to tell. In secret we met–

In silence I grieve,

That thy heart could forget,

Thy spirit deceive.

If I should meet thee

After long years,

How should I greet thee?–

With silence and tears.

मराठी अनुवाद : 


आपण पुन्हा भेटू तर ? 


जाॅर्ज गाॅर्डन लाॅर्ड बायरन 


जेव्हा आपण दुरावलो

शांत, आर्त, साश्रु

अर्ध दुभंग हृदयी, निश्चयी

कधीच पुन्हा न भेटण्यासाठी.

तुझ्या निस्तेज थंडगार गालांची

अन् थंड या ओठांची ‘ती’ भेट

खूपच बर्फाळलेलं ‘ते’ चुंबन

‘त्या’ क्षणाने तेव्हाच वार्ता दिली

आत्ताच्या ‘या’ दु:खी क्षणाची.

सकाळचे दवबिंदू

साठले होते माझ्या कपाळी —

ते होते जणू धोक्याचे फर्मान

जे मला अलीकडेच उलगडले.

भग्न पावल्या सगळ्या तुझ्या त्या आणाभाका

उद्विग्न होत होते काळीज तुझ्या अपकीर्तीने

‘ते’ तुझे नाव घेतात सहज जाता जाता

बुडून जातो मी ‘त्या’ काळिम्यात.

माझ्या पुढेच बोलतात ‘सर्व’ काही

मृत्यूघंटाच ती जरी असे ‘कर्णोपकर्णी’

शहारून जातो मी पुरता —

का झाली होतीस माझी हृदय स्वामिनी ?

त्यांना कुठे माहीतय की तू माझी होतीस

आणि मी तुला चांगलेच ओळखतो —

दीर्घकाळ तळमळेन तुझ्यासाठी,

कोणालाच हे कळणार नाही कधीच.

अनृत आपल्या भेटी —

शांत झुरणे माझे, शांत विरहदाह,

ह्रदयास तुझ्या विस्मरण होणे मान्य,

मात्र तुझ्या आत्म्यास कसे न कळे.

आपण जर पुन्हा भेटू

अनेकानेक वर्षांनी, तर

कसा मी तुला भेटू ?–

शांत, आर्त, साश्रु
अनुवाद : डाॅ आर् वाय् शिंदे

सहयोगी प्राध्यापक, इंग्रजी विभाग प्रमुख,

किसन वीर महाविद्यालय, वाई , महाराष्ट्र

१४-७-१७ रा. ११ वा.

(On my old student’s request)